Konkretnie, emocjonalnie, lokalnie
Pomysł na stworzenie Secondary Archive nie pojawił się przy biurku. Wyrósł z doświadczenia – z ciała, które przez lata było w centrum mojej pracy, lecz na marginesie historii sztuki. Z własnego ciała – starzejącego się, chorującego, niewygodnego – i z ciał innych kobiet, które próbowały mówić, ale często ich głos odbijał się od ścian milczenia albo ginął w hałasie obojętności. Zrozumiałam, że nasze historie – kobiet z Europy Środkowo-Wschodniej – są obecne tylko wtedy, gdy pasują do większej, wygodniejszej narracji. A jeśli nie, to się je pomija. Są zbyt konkretne, zbyt emocjonalne, zbyt lokalne. A przecież właśnie w tej konkretności tkwi siła. I dlatego w 2020 r. wraz z partnerami z Węgier, Czech i Słowacji powołałam do życia Secondary Archive. Nie jako spokojne miejsce na przechowywanie biografii, lecz jako przestrzeń, w której głos artystki – jej słowo, historia, perspektywa – wybrzmiewa w pełni. Bez redakcyjnego filtra, bez języka instytucji.

Katarzyna Kozyra – ur. w 1963 r. absolwentka Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, autorka m.in. rzeźb, fotografii, performansów i instalacji wideo. Formalnie jej twórczość zalicza się do tzw. sztuki nowych mediów. Jest laureatką m.in. Paszportu „Polityki” oraz nagrody Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, otrzymała też honorowe wyróżnienie na 48. Biennale Sztuki w Wenecji. Jej dzieła przyczyniły się do powstania tzw. sztuki krytycznej w Polsce – nurtu wyrażającego sprzeciw wobec sytuacji społeczno-politycznej i gospodarczej kraju po transformacji ustrojowej z 1989 r. Od lat poruszają one opinię publiczną, często wywołując dyskusje, tak jak np. słynna już „Piramida zwierząt” z 1993 r. – rzeźba składająca się z wypchanych ciał czterech zwierząt oraz wideo dokumentujące proces usypiania konia i obdzierania go ze skóry. Tym pomnikiem artystka obnaża ludzką hipokryzję, udowadniając, że pojedynczy i naoczny akt zadania śmierci zwierzęciu jest dla odbiorców kontrowersyjny, mimo że na co dzień dają milczące przyzwolenie na zabijanie zwierząt w celach konsumpcyjnych. Innym niecodziennym aktem twórczym Katarzyny Kozyry był performans „Sen” – przyjęcie z okazji jej 60. urodzin, które postanowiła świadomie… przespać. Impreza odbyła się we foyer Teatru Powszechnego w Warszawie, a zaproszeni goście i publiczność, wznosząc toasty, biesiadowali jednocześnie wraz z artystką i bez niej.

Niezależna struktura pamięci
Każda wypowiedź w archiwum jest jak autoportret. To nie są neutralne notki do katalogu. To świadectwa kobiet, które działały i działają w cieniu polityki, ideologii, systemów władzy, cenzury i patriarchatu. Tworzyły i tworzą na przekór – i dlatego ich głosy są dziś tak ważne. Europa Środkowo-Wschodnia nie jest marginesem. To miejsce, w którym sztuka kobieca dojrzewała często w izolacji, w konflikcie z systemem, przemocą, milczeniem. Secondary Archive zbiera te głosy i pozwala im być razem – nie jako dekoracja, lecz jako niezależna struktura pamięci. Nie chodzi o to, żeby dopisywać sztukę kobiecą do męskich podręczników, lecz o to, żeby stworzyć własną narrację – równoległą, osobną, czasem niewygodną. Platforma powstała po to, by podważać założenia klasycznego archiwum – ma być wywrotową przestrzenią dyskusji, w której artystki są zapraszane do refleksji nad własną działalnością twórczą.

Promowanie równości w kulturze i sztuce
Dla mnie to archiwum jest ciałem – pełnym historii, napięć, blizn, języków. I właśnie dlatego ono żyje. To organizm, który mówi i pamięta, pozwalając różnorodnym głosom ze sobą rozmawiać – znaleźć nie tylko punkty wspólne, lecz także odmienne perspektywy i sposoby wypowiedzi. To opór – nieustanny i nie do uciszenia. To ciało, które nie zgadza się na zapomnienie. Nazwa Secondary Archive jest prowokacją i grą słowną, która z jednej strony nawiązuje do podrzędnej roli krajów za żelazną kurtyną względem Pierwszego Świata, a z drugiej – skłania do refleksji nad pozycją kobiet w społeczeństwie, inspirowanej Simone de Beauvoir i jej „Drugą płcią”. Chcemy promować artystki oraz równość w kulturze i sztuce, umożliwiać organizację wydarzeń artystycznych dla międzynarodowej publiczności, a także budować wiarygodne zasoby informacji i zapewniać ich dystrybucję zarówno w krajach europejskich, jak i globalnie.